Uitgelichte kunst

Nieuwe modellen voor kunst in de publieke ruimte

Dees Linders

Gabriel Lester, Jennifer Tee, Richard Niessen, Postkantoor (2005)
, Postkantoor (2005)
Jeanne van Heeswijk, Dennis Kaspori , Face Your World (2005)
, Face Your World (2005)
Diederik Klomberg, De Pupil (Het Optisch Laboratorium, 2004)
, Het Optisch Laboratorium (2004)

“Voor zorginstellingen probeerde ik altijd op hoog niveau toegepast werk te ontwikkelen. Een kunstwerk dat in gebruik kon worden genomen, maar dat ook zodanig goed was dat het ook als autonoom kunstwerk functioneert. Een moeilijke vraag aan de kunstenaar. Het Postkantoor in zorgcentrum Beatrix in Culemborg (GD) is hier een goed geslaagd voorbeeld van,” vertelt Linders. Jennifer Tee en Gabriel Lester ontwierpen in 2005 een postkantoor annex leeszaal en bibliotheekje voor de bewoners van deze instelling voor ouderen. In eerste instantie wilden de kunstenaars de nostalgische atmosfeer creëren van een oude herenclub of sociëteit, of bibliotheek waar ieder zijn eigen plek heeft, de kopjes een logo hebben en waar je rustig kunt lezen onder een schemerlamp. Tee en Lester kwamen met het lucide idee voor een postkantoor, waar de bewoners, gasten en omwonenden mooi vormgeven kaarten en brieven naar elkaar konden schrijven en in elkaars postbus leggen. Stempels voor afspraakjes lagen klaar: “kom je morgen koffie drinken.” Zo werden de bewoners en de gasten bewogen om contact te maken met elkaar en de buitenwereld. Linders schetst wat zij en de kunstenaars wilden met dit project. De bewoners werden op diverse lagen uitgedaagd ondanks hun dementie: klok kijken, lezen, schrijven, stempelen, afspraakjes maken. Zo had het werk een diepere laag, die de veel voorkomende dementie onder de ouderen aansprak. Het lezen en schrijven van correspondenties zijn persoonlijke momenten die gedachten, emoties en herinneringen oproepen.

Volgens Linders was een ander sterk aspect van Het Postkantoor dat het heel mooi en zorgvuldig was vormgegeven. Er stonden grote mahoniehouten werktafels, getimmerd door de vader van Lester, met ingebouwde kastjes die ansichtkaarten en beroemde briefwisselingen bevatten van bijvoorbeeld Franz Kafka en Einstein. Er lagen speciaal ontworpen briefpapier, enveloppen en stempels. Alle gebruiksvoorwerpen in Het Postkantoor hadden een logo van een postduif, verwijzend naar de Koninklijke Post Nederland. Linders vertelt dat ze onlangs hoorde dat Het Postkantoor helaas niet meer gebruikt wordt zoals de bedoeling was. “Een van de afspraken met het huis was dat de begeleiders van de ouderen met hen gingen zitten om briefjes te schrijven en te lezen. Dat ze dat hebben losgelaten begrijp ik, omdat er gewoon niet voldoende begeleiders zijn. Doodzonde, één van de beste zorgprojecten in mijn ogen. Ik hoop binnenkort met Lester en Tee poolshoogte te gaan nemen bij Het Postkantoor en proberen te redden wat er te redden valt.”

Het project Face Your World was een initiatief van kunstenares Jeanne van Heeswijk. Ze maakte een programma, een 3D multi-user omgeving voor kinderen waarin ze hun directe leefomgeving digitaal kunnen vormgeven. Ze kunnen bestaande elementen veranderen of nieuwe toevoegen aan hun woonomgeving, en zo een nieuwe blik op hun stad werpen.

In 2005 zette Van Heeswijk samen met Dennis Kaspori en met steun van SKOR Face Your World op in het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart. Schoolkinderen en buurtbewoners kregen de opdracht een nieuw park te ontwerpen dat een nieuwe levendige plek in de wijk moest gaan worden. Gedurende zes maanden maakte de wijk ontwerpen voor het nieuwe park, dat in 2011 werd aangelegd. Het bestaat uit een groot grasveld omsingeld door een ovalen atletiekbaan, naar voorstel van de scholieren. Er is een speelzone met toestellen en een klimwand, een verblijfszone met veel groen en een fontein, en een activiteitenzone met een podium en tribune. Ook werd er een groot standbeeld van De Staalman geplaatst, in samenwerking met VMBO leerlingen.

Voor de bouw van het nieuwe hart van de wijk zijn werklieden afkomstig uit de wijk ingezet, en ook bij het beheer worden de bewoners intensief betrokken. Zo fungeert Face Your World als een model waarin onderwijs de economische draagkracht en cultureel zelfbewustzijn in een wijk stimuleert.

Linders: “Ik wilde graag dat Face Your World een ‘tool’ zou worden die ook zonder de aanwezigheid van Van Heeswijk en Kaspori kon worden gebruikt en wereldwijd kon worden ingezet om kinderen en jongeren hun eigen omgeving te laten ontwerpen, van kamer, tot huis, straat, en stad.”

Linders vertelt over een ander kunstproject waarin het de intentie was om zowel autonome als functionele elementen in te zetten. “Het was een mooi project waar Diederik Klomberg alles uit de kast haalde voor zijn Optisch Laboratorium (2004) voor basisschool De Brede School in Pijnacker (ZH). Het was voor hem een andere manier van denken en werken omdat hij nooit werkte in opdracht. Klomberg werd door mij specifiek gevraagd om een kijk- en waarnemingsobservatorium te maken voor de school.”

De bolle spiegel op het gevel van het gebouw, genaamd Pupil, is een soort wonderoog dat de omgeving in zijn geheel opneemt. De spiegelconstructies vervormden de kijkrichting en laten je daardoor wat gedesoriënteerd achter. Klomberg maakte ook een ingenieuze gebruikskist met instrumenten voor de perceptie en een handleiding.

Ook van dit project is Linders bang dat het niet meer in gebruik is. “Van zo’n project ben ik wel heel erg benieuwd hoe het er nu mee staat, tien jaar na dato. Of de spiegels er nog goed uitzien, of er nog gebruik van gemaakt wordt. Als kunsthistoricus ben ik opgevoed als een soort van perceptiepsycholoog. Ik vind het spannend om daar mee te spelen in dit soort opdrachten. Maar ik besef wel dat het van een school veel gevraagd is om zich te verdiepen in zo’n doos met een cursus erbij: het kost tijd en een docent moet geïnteresseerd zijn, en dat is helaas niet vaak het geval.” Dit is eigenlijk een probleem wat Linders herkent in veel door SKOR ontwikkelde projecten. “Veel hangt af van de de dragers van de projecten in de desbetreffende situatie waar de projecten mee opgezet werden. Vaak na maanden, jaren zoeken en praten. Als deze dragers er niet meer zijn, valt de boel in duigen.”


Over Dees Linders

Het CBK Rotterdam aan de Eendrachtsstraat huist Sculpture International Rotterdam, een organisatie die een grote collectie internationale kunstwerken in de publieke ruimte van de stad beheert. Dees Linders is het hoofd van deze organisatie. Ze studeerde kunstgeschiedenis en filosofie aan de Universiteit van Groningen, en was onder andere werkzaam als stadscurator bij het Museum Boijmans van Beuningen. Bij SKOR deed ze vijf jaar lang onderzoek naar nieuwe modellen voor kunst in opdracht en kunst in de publieke ruimte. Ze vertelt over een aantal kunstprojecten die zij zelf initieerde en die vooral een interactief karakter hebben: “Bij werken die voor een specifieke doelgroep zijn is het noodzakelijk dat er naar hen toegedacht wordt zodat men er werkelijk iets aan heeft, geestelijk of fysiek. Dat vind ik heel belangrijk.” Veel van de projecten van SKOR zijn artistiek van vrij hoog niveau. Voor opdrachtgevers met een budget en een interessante vraag, locatie of doelgroep verdubbelde SKOR dit budget. SKOR maakte zich hard om bijzondere werken te ontwikkelen voor deze specifieke plekken. Dit kwam de kwaliteit van kunstwerken voor de publieke ruimte vaak ten goede. “Je hebt te maken met een onvoorspelbare inbreng vanuit de doelgroep die mee de vorm, inhoud en functie van het kunstwerk stuurt. Voor veel kunstenaars is deze sprong in onbekend territorium niet alleen een welkome afwisseling in hun atelierpraktijk, maar brengt het hen ook vaak andere inzichten in hun eigen mogelijkheden. Als het je lukt om een heel goed kunstwerk precies goed te positioneren in de gegeven context, krijg je iets wat een museum nooit voor elkaar krijgt; je krijgt er zoveel nieuwe betekenissen bij.”