Uitgelichte kunst

Kunstwerken in het typische Hollandse landschap

Theo Tegelaers

Maider López, Polder Cup (2011)
, Polder Cup (2011)
Robert Smithson, Broken Circle. Spiral Hill (1971)
, Broken Circle. Spiral Hill (1971)
Hehe, Roduin (2013)
Maasvlakte 2, Rotterdam , Portscapes (2013)
Michael Beutler, Polder Peil (2014)
Wilhelminapolder

Fotografie door: Kathrin Ginsberg

, Polder Peil (2014)

De Polder Cup van de Spaanse kunstenares Maider López was zo’n manifestatie die over het Nederlandse landschap ging. In de polders van Ottoland (Rotterdam) zette zij in samenwerking met het Witte de With Centrum voor Hedendaagse Kunst een voetbaltoernooi op. Midden in de weilanden werden de witte lijnen van voetbalvelden getekend, die doorkruist werden door sloten.

“Eerder had ze al eens een voetbalwedstrijd op een plein in Dubai georganiseerd. Ze bedenkt vaak een nieuwe functie voor een bestaande plek,” vertelt Tegelaers. Zo was het ook met het voetbaltoernooi in het ongeëgaliseerde landschap van de polder. Gelegenheidsteams kwamen een potje voetbal spelen, maar moesten creatief zijn om nieuwe spelregels en manoeuvres te bedenken om de sloten te ontwijken. De hindernissen leverden hilarische momenten op.

Tegelaers vertelt dat het event als geheel ook erg geslaagd was. “Het werk van López bestond ook uit de hele entourage eromheen: hoe de spelers en ook het publiek zich gedroegen. Het was echt dat Nederlandse gedoe op een mooie zomerse dag.”

De visuele component van het werk van López blijft echter nog steeds heel belangrijk. Het toernooi is gedocumenteerd, wat beelden laat zien die heel karakteristiek zijn voor Nederland maar ook een bijzondere sfeer weergeven. Tegelaers legt in uit dat dit project eigenlijk gaat over een andere manier van kijken naar de openbare ruimte. “Het is het visualiseren van nieuwe beelden die op een bepaalde manier vanzelfsprekend zijn maar ook iets vervreemdends hebben, iets wat afwijkt waardoor je er anders naar gaat kijken. Bij Polder Cup lijkt het landschap ineens op een filmset of decor.”

Begonnen als kunstproject was de Polder Cup een groot succes. Op verschillende plaatsen wordt nog wel eens zo’n zelfde soort cup georganiseerd. Het is voetbal op zijn Nederlands. “Echte Hollanders springen over een slootje”, zei Maider López in de NRCnext.

Polder Cup by Maider Lopez

Veertig jaar nadat Robert Smithson in een zandafgraving bij Emmen Broken Circle/Sprial Hill maakte voor Sonsbeek Buiten de Perken in 1971, nam zijn vrouw Nancy Holt contact op met SKOR. Ze wilde de film die de kunstenaar destijds over het werk maakte graag afmaken. Smithson filmde zijn earthworks altijd vanuit een vliegtuig of helikopter, als documentatie en integraal onderdeel van zijn werk.

Tegelaers vertelt dat Holt zo’n dertig minuten aan ruw beeldmateriaal had over het maakproces van land art project Broken Circle/Spiral Hill (2011), dat ze zelf ooit had gefilmd. Niet alle vooropgezette scenario’s waren uitgevoerd, omdat er niet genoeg tijd en financiële ondersteuning was en de kunstenaar in 1973 overleed in een vliegtuigongeluk in Texas tijdens een zoektocht naar een nieuwe locatie voor een van zijn werken.

Tegelaers vertelt over een nauwe samenwerking met Holt om de film Breaking Ground: Broken Circle/Spiral Hill van Smithson af te maken. “Samen met achtergelaten documenten en aanwijzingen van Smithson voor regie en montage konden we een nieuwe film samenstellen. We maakten nieuwe opnames in het voorjaar van 2011 waarin we de stem van de kunstenaar verwerkten. De eigenaren van de zandgroeve hadden Broken Circle/Spiral Hill onderhouden. Zo maakten we een reconstructie van Smithson’s ideeën en van wat het werk zou kunnen zijn.”

Het werk van Smithson gaat over de samenwerking tussen kunst en natuurlijke processen. De kunstenaar worstelde met de zwerfkei die hij op zijn werkgrond tegenkwam. Hoorde deze bij het werk of niet? Hij heeft hem uiteindelijk laten liggen als verwijzing naar de historie van het landschap, de ijstijd.

Tegelaers vertelt over de verschillende fases die het werk doorging te midden van de natuur. In die zin is dat altijd wel een spanning in Smithson’s werk. Niets heeft een definitieve vorm, het zijn processen die altijd in beweging zijn. Het werk van de Amerikaanse kunstenaar is geen stilstaand moment, maar een krachtig spel.”

“Portscapes 2 was een land art project op zo’n enorme schaal, daarvan had Smithson niet durven dromen.” Tegelaers vertelt over het kunstproject opgezet in 2012 in Maasvlakte 2, Rotterdam. Hier is door Havenbedrijf Rotterdam in korte tijd een landschap aangelegd waar de natuur eeuwen over zou doen. Het was een uitbreiding van de grootste haven ter wereld. Voordat het in gebruik genomen wordt door de industrie, besloot het havenbedrijf kunstenaars uit te nodigen om op het nieuwe landschap te reageren.

“Portscapes 2 was een tabula rasa, alles leek nog mogelijk te zijn. Nu is er veel meer gepland, zodat er minder stukken braak liggen. Eigenlijk is alles ingevuld en bedacht, en een van de vragen is dan ook of dit gewenst is of niet. De aanleg van nieuw land gaat over ons bewustzijn van duurzaamheid en ecologie.”

Het Havenbedrijf vroeg HeHe, Jan Konings, Fritz Haeg en Tomas Saraceno (semi-)permanente werken voor de locatie te maken. “Dit was voor het bedrijf ook spannend, want je weet dan niet wat er komt. Je moet openstaan voor een kritische houding,” vertelt Tegelaers.

De werken van de kunstenaars zijn een artistieke ontdekkingsreis naar het heden en de toekomst van de Rotterdamse Haven, en gaan over de relatie tussen mens en natuur. Zo strooide kunstenaarsduo HeHe tonnen rood gekleurd zand over de vlakte om de kunstmatigheid ervan te benadrukken.

De Argentijnse Tomas Saraceno bracht de landaanwinning in verband met zijn dromen over utopische stedenbouw en samenlevingsvormen. Samen met de TU Delft maakte hij Solar Bell, een zes meter hoge zwevende constructie die als proefmodel functioneerde voor leefomgevingen in de lucht. Zo verbond de kunstenaar de landwinning van de zee met de toekomstige overwinning op de zwaartekracht. En het blijft niet bij deze gigantische vlieger. Tegelaers vertelt over de toekomst droom van Saraceno. “Hij heeft een visioen dat er een vlieger met het formaat van een 20 verdiepingen hoog gebouw de lucht in kan gaan.”

Het weidse landschap van de Zeeuwse Wilhelminapolder is het decor van het grootste landschapskunstwerk van Europa. De Duitse kunstenaar Michael Beutler maakte negen reusachtige bolvormige sculpturen die verspreid werden over 1700 hectare land ten noorden van Goes – een lappendeken van landbouwgrond, wegen, dijken en kreken. Het werk gaat over de mens in het omringende landschap.

Tegelaers legt uit hoe de betonnen sculpturen betekenis geven aan het polderlandschap: “Iedere sculptuur bestaat uit twee bollen die op elkaar gestapeld zijn. Het is als een soort horizon, alsof de zon spiegelt in de zee. Maar omdat het landschap niet overal gelijk is, worden de bollen van boven en van onder afgesneden, afhankelijk van de hoogte van het landschap ten opzichte van het NAP. Zo markeert Polder Peil de hoogteverschillen in het polderland.”

Als curator van dit project is Tegelaers nauw betrokken geweest bij dit project. “Het was een lange rit. Er is lang gezocht naar financiering, maar ook naar een aannemer die de sculpturen kon installeren. Eindelijk wordt dit voorjaar, op 27 april, in een speciale tour het werk gepresenteerd,” vertelt Tegelaers. “Grote producties als deze worden niet vaak meer gerealiseerd. Er is geen vanzelfsprekendheid meer van een budget. Daardoor wordt het bij kunst in de openbare ruimte nu veel meer gezocht in samenwerking. Mensen die ook een bepaald werk willen realiseren, en op basis daarvan projecten aangaan.”

Het gaat over specifiek landschap en eenvoudige vormen die iets industrieels of futuristische hebben maar toch vrij makkelijk in het landschap opgaan. Daarbij wordt de wijze waarop het werk gemaakt wordt, hier het gieten van beton in een mal, ook steeds betekenisvoller voor kunst zelf. “We zien dit werk als een vernieuwing binnen het idee van land art.”


Over Theo Tegelaers

Theo Tegelaers is partner en curator bij TAAK, een internationaal platform dat vernieuwende culturele en educatieve programma’s maakt rondom openbare ruimte en maatschappelijk debat. Deze organisatie doet door het mobiliseren van kunstenaars, organisaties en burgers onderzoek naar waarden en initiatieven die onder de mensen leven. Voor Routes heeft Tegelaers projecten uitgekozen die hem na aan het hart liggen en waar hij met veel inspiratie aan heeft gewerkt. Er komt ook een belangrijke Nederlandse waarde in naar voren: in veel werken speelt het typisch Hollandse landschap een grote rol. Zo is er een heleboel creativiteit ontstaan in het vlakke landschap van de door ons aangelegde polders en maasvlaktes. Tegelaers heeft veel ervaring met het maken van tentoonstellingen. Al sinds 1987 experimenteert hij vanuit zijn eigen kunstpraktijk met het opzetten van tentoonstellingen samen met andere kunstenaars. Hij werkte als onafhankelijk curator in binnen- en buitenland. Zo was hij gedurende vier jaar verbonden aan het Atelier Rijksbouwmeester als coördinator van kunstprojecten en verbleef hij een half jaar in New York als curator hij het International Studio and Curatorial Program.