Stappenplan

Initiatief

Kunstopdrachten, of kunstprojecten in de openbare ruimte, kunnen in principe door iedereen geïnitieerd worden. Meestal ligt het initiatief bij een organisatie die voor een bijzondere gelegenheid of plek een kunstwerk wil laten realiseren. Of die een kunstenaar wil uitnodigen om in een bepaald proces – de ontwikkeling van een gebied of de vernieuwing van een woonwijk – een bijdrage te leveren.


Overheid

Sinds begin vorige eeuw is er bij de overheid een sterke traditie opgebouwd van opdrachtgeverschap, maar overheidsorganisaties zijn al lang niet meer de enige initiatiefnemers van kunstopdrachten. De zogenaamde percentageregelingen zijn bijna allemaal afgeschaft, maar de gewoonte om bij de nieuwbouw van een overheidsgebouw, ziekenhuis of school een kunstwerk te realiseren bestaat nog steeds. Omdat veel publieke functies geprivatiseerd zijn, gaat het daarbij – net als in de bouw – ook steeds vaker om constructies van Publiek-Private-Samenwerking (PPS), waarbij ook marktpartijen betrokken zijn.

Marktpartijen

Vastgoedontwikkelaars, woningcorporaties en zorgverzekeringen zijn marktpartijen die verbonden zijn met gebieden waar kunstopdrachten gangbaar zijn, en die daarvoor ook het initiatief nemen. Ook grote internationale bedrijven als Akzo Nobel of Rabobank geven kunstenaars opdracht om speciaal voor een locatie een werk te maken – vaak in relatie met hun bedrijfscollecties. Maar bij marktpartijen kan ook gedacht worden aan gespecialiseerde technische of ambachtelijke bedrijven, die kunstenaars bijvoorbeeld vragen om bijzondere edities van hun product te maken, of mee te denken in een vernieuwingsproces.

Maatschappelijke organisaties

Rond allerlei denkbare onderwerpen zijn er mensen die zich georganiseerd hebben, of dat nu gaat om milieu- of politieke organisaties, vakverenigingen of stichtingen voor het behoud van historisch erfgoed. Zij kunnen kunstenaars vragen om op hun onderwerp te reageren, iets te herdenken of een bepaalde plek of gelegenheid kracht bij te zetten. Dat kan gaan om tijdelijke projecten of manifestaties, maar ook om meer permanente kunstwerken – om een kleine sculptuur of om een grootschalig project met twintig kunstenaars dat loopt over vijf jaar.

Kunstenaars en bemiddelaars

Hoewel het als individu vaak lastig is om een kunstopdracht van de grond te krijgen, komt het zeker ook voor dat kunstenaars of bemiddelaars zelf het initiatief nemen. Vaak is daarvoor een specifieke aanleiding: een plek waar de kunstenaar of bemiddelaar zelf door gefascineerd is, een situatie die om aandacht vraagt, een goed idee dat uitvoering verdient. De kunstenaar of bemiddelaar gaat dan op zoek naar partners om het project te realiseren, partners die de rol van opdrachtgever op zich kunnen nemen.

Vraag aan de kunst

Voor alle opdrachtgevers is het van belang om goed te bedenken welke vraag ze aan ‘de kunst’ willen stellen. Gaat het om de verbijzondering van een plek? Gaat het om de inbreng van onverwachte ideeën in een ruimtelijk, organisatorisch of bedrijfsmatig ontwikkelingsproces? Kunstwerken in de openbare ruimte kunnen, als ze geslaagd zijn, van een anonieme ruimte een bijzondere plek maken. Ze kunnen mensen aan het denken zetten, uit de sleur halen, ontroeren of verwonderen. Maar ze kunnen geen ijzer met handen breken en het is goed om van tevoren te weten wat je wel en niet aan een kunstenaar kunt vragen. En hoe je het moet vragen, zodat je een goed antwoord krijgt.

Ruimte voor het onverwachte

Een kunstwerk functioneert het beste als er niet teveel ‘oplossingen’ van worden verwacht. Voor veel vragen die aan kunstopdrachten verbonden zijn, zoals de marketing van een plek of idee, of de oplossing van een stedenbouwkundig of architectonisch probleem, zijn namelijk betere oplossingen beschikbaar. Ook kan een kunstenaar vaak pas echt goede antwoorden bedenken als de opdrachtgever bereid is om ruimte te geven aan onverwachte mogelijkheden, en de kunstenaar in staat is om de grenzen op te zoeken. Bemiddelaars zijn bij uitstek in staat om te helpen bij het formuleren van de juiste vraag.